Adamyň metapnewmowirusy (AMPW) dem alyş ýollarynyň ýokary böleginiň infeksiýasyna sebäp bolýan wiruslaryň bir görnüşi bolup, köplenç dümewe meňzeýär.

Bu wirus pnewmowiruslar maşgalasyna degişli bolup, ilkinji gezek 2001-nji ýylda üsti açyldy we dünýäniň ähli ýerinde adamlara ýokuşmagyny dowam edýär.

Öýkeniň fibroz keseli – bu öýkeniň işjeň dokumasynyň ýerini birleşdiriji dokumanyň tutmagy bilen häsiýetlendirilýän keseldir. Şunuň esasynda öýkende tyglar emele gelip, zeperlenen ojaklar kislorod-kömürturşy gaz alyş-çalşygyny ýerine ýetirip bilmeýärler.

Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasynyň (BSGG) 2020-nji ýylda çap eden maglumatyna görä, Türkmenistanda deriniň rak keselinden ölümçilik umumy ölümçiligiň 0.16%-ne barabar boldy. Ýaşa baglylykda ölümçilik 100 müň ilat üçin 1.38 görkezijä deň bolup, dünýäde Türkmenistan 125-nji orny eýeledi.

Ýaýraň skleroz (rus. – рассеянный склероз) – merkezi nerw ulgamynyň dowamly keseli bolup, onuň esasynda nerw süýümlerini gurşap alýan miýelin gabygynyň zeperlenmesi ýatýar. Kesel autoimmun häsiýetli bolup, immun ulgamy käbir itergi beriji sebäpleriň täsiri bilen bedeniň özüni, has takygy nerwleriň miýelin gabygyny üýtgedip başlaýar. Zeperlenme netijesinde miýeliniň dargamasy we onuň ýeriniň birleşdiriji dokuma bilen (şonuň üçin hem "skleroz" termini ulanylýar) tutulmasy bolup geçýär. Netijede, birleşdiriji dokumaly (sklerozirlenen) bölek beýniden gelýän elektriki impslary geçirmeýär. "Ýaýraň" sözi bolsa zeperlenmäniň göwrümini aňladyp, şeýle zeperlenmeleriň nerw ulgamynyň dürli ýerlerinde bolýandygyny düşündirýär. 

Jynshananyň kömelekli (kandidozly) zeperlenmesi – daşky jyns agzalarynda we jynshanada kömelekleriň täsiri bilen döreýän sowuklama hadysasydyr. Bu görnüşli zeperlenme jyns gatnaşygy arkaly geçýän (weneriki) kesellere degişli edilmeýär.

Kömelekli kolpiti tebigatda köp ýaýran, Candida maşgalasyna degişli bolan kömelekler döredýärler. Bu kömelekler aýallaryň 30%-niň jynshanasynyň kadaly mikroflorasynyň düzüminde bolup, belli ýaramaz şertleriň täsiri bilen sowuklama hadysasyny döredýärler. Aýallaryň 40-50%-de keseliň gaýtalanmasy bolup geçse, 5%-de gaýtalanyp duran dowamly görnüşe geçýär.

Autoimmun keselleri – özbaşdak keseller toplumy bolup, immun ulgamynyň kadasyz işjeňligi sebäpli beden dokumalarynyň we agzalarynyň zeperlenmegidir. Bu keselleriň hemmesinde hem beden immun ulgamynyň kada bolmadyk işjeňligi bedeniň sag öýjükleriniň dargamagyna we agzanyň işiniň bozulmagyna getirýär.

Epidimiologiki barlaglara görä, autoimmun keselleri seýrek duş gelýän kesellere degişli edilip, bu keseller adamlaryň 3-5%-nde duş gelýändir. Olaryň içinde iň ýygy duş gelýänleri dowamly autoimmun tireoidit we I tip süýjüli diabet keselleridir.

Ganyň lagtalanma ukyby bedeni goraýjy häsiýet bolup, onsuz iň ujypsyz şikesler hem adam üçin howply bolardy we ganyň ýitirilmegi netijesinde ölüm bilen gutarardy. Ýöne ganyň kadasyz lagtalanmagy hem beden üçin howply bolup, dürli agzalaryň işiniň bozulmalaryna we ölüme getirip bilýändir.

Ýürekde ýa-da gan damarlarynda gan lagtalarynyň (tromb) döremegine tromboz diýilýär. Gan lagtasynyň bir böleginiň ýolnup, gan damarlarynyň üsti bilen başga agzalara äkidilmegi (emboliýa) bu hadysanyň has hem howply tarapydyr. Meselem, aýaklaryň çuň ýerleşýän wenalarynyň trombozy netijesinde aýrylan lagtanyň bir bölegi öýken arteriýasyny we beýniniň damarlaryny dykyp bilýändir. Gan lagtasy bilen damarlaryň bölekleýin ýapylmagy agzanyň iýmitlenme ýetmezçiligine getirýän bolsa, doly ýapylmagy ölüme getirip bilýändir.

Maýmyn mamasy nähili kesel?

Maýmyn mama keseliniň (rusça: оспа обезьян, iňlisçe: monkeypox) döremegine maýmyn mama wirusy sebäp bolýar. Bu zoonoz, ýagny haýwanlardan adamlara ýokuşyp bilýän wirusly keseldir. Bu kesel adamdan adama hem ýokuşyp bilýär.

Gurçuklar ösümliklerde, haýwanlaryň we adamynyň bedeniniň içinde ýaşap, olaryň hasabyna iýmitlenýärler. Şonuň üçin hem olary başgaça "mugthorlar" (parazit) diýip hem atlandyrýarlar. Biz mugthorlaryň hemmesini "gurçuklar" diýip atlandyrsakda olaryň ençeme görnüşi tapawutlandyrylýar. Gurçuklaryň bedene düşmegi netijesinde döreýän kesel "gelmintoz" diýip atlandyrylýar. Bu keseli yörite taýynlygy geçen gelmintolog lukmanlary ýa-da ýokanç keseller lukmanlary bejerýärler.

"Çagada döreýän towşan dodak we möjek agzy kemçilikleri nähili anyklanylýar we olaryň sebäbi näme?"

Saýtyň okyjysy